Ngôn ngữ học - một số phương diện nghiên cứu liên ngành

Nội dung cuốn sách gồm ba phần và 10 bài viết: Phần I. Một số phương diện nghiên cứu liên ngành. Phần II. Ngôn ngữ học với việc dạy và học tiếng. Phần III. Khái quát về sự phát triển từ điển và từ điển học.

Thần kinh ngôn ngữ học là ngành khoa học liên ngành giữa các bộ môn thần kinh sinh lý học, có nhiệm vụ nghiên cứu những tổn thương, rối loạn trong hoạt động của hai bán cầu não làm ảnh hưởng đến ngôn ngữ. Bài Thần kinh ngôn ngữ học - một ngành khoa học đa ngành của TS. Nguyễn Huy Cẩn phân tích chức năng ngôn ngữ của hai bán cầu não; mô tả các mô hình thần kinh ngôn ngữ học của R. Jakobson, A. R. Lurija; đồng thời khái lược về một số loại bệnh mất ngôn ngữ như mất ngôn ngữ ly tâm, mất ngôn ngữ động lực, mất ngôn ngữ hướng tâm và mất viết.

Bài Tiến tới xây dựng một Atlas ngôn ngữ dân tộc học ở Việt Nam của GS., TS. Đoàn Thiện Thuật có tính chất một báo cáo đề dẫn cho một chương trình hành động hay một đề cương chi tiết cho một đề tài khoa học, mong muốn xây dựng được một bộ bản đồ ngôn ngữ dân tộc học vừa phản ánh được cái chung của tiếng Việt trên cả nước, vừa cho thấy được cái riêng của tiếng Việt trên những khu vực từ nhỏ đến lớn. Bộ bản đồ không chỉ dừng lại ở việc ghi lại tình trạng ngôn ngữ, tức ngữ âm, từ vựng, mà còn ghi lại được các nét sinh hoạt, lề lối sản xuất chung và riêng của từng vùng phản ánh qua các khái niệm, ghi lại dấu vết về nguồn gốc, sự biến động qua thời gian, giúp bảo lưu kịp thời những từ cổ, những chứng tích của sự tiếp xúc ngôn ngữ trước khi chúng biến mất do sự thay đổi cơ cấu xã hội trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

Về bản chất của giao tiếp quảng cáo và các nhân vật trong giao tiếp quảng cáo, TS. Mai Xuân Huy trình bày sơ lược về lý thuyết giao tiếp, định nghĩa về quảng cáo, tìm hiểu các nhân tố của giao tiếp quảng cáo, nhìn nhận về diễn ngôn quảng cáo từ quan điểm của lý thuyết hội thoại. Kết luận mà tác giả đưa ra là: quảng cáo được xác định và nhận diện như một quá trình giao tiếp ngôn ngữ đích thực, đồng thời cũng là một hành động bằng ngôn từ. Quảng cáo là sự giao tiếp nằm trong sơ đồ giao tiếp bốn nhân vật: chủ quảng cáo - người quảng cáo - người nhận - người tiếp nhận quảng cáo. Sự giao tiếp đó được xác định là giao tiếp đối thoại nhưng chỉ theo một chiều và cách mặt, từ phía chủ ngôn là chủ quảng cáo tới phía người thụ ngôn là người tiếp nhận quảng cáo.

Thông qua việc tìm hiểu các lý thuyết khác nhau, bài Sử dụng các thông tin cảnh huống và tri thức nền vào dạy kỹ năng đọc hiểu cho người nước ngoài học tiếng Việt của PGS., TS. Vũ Thị Thanh Hương chỉ rõ vai trò của các thông tin cảnh huống và tri thức nền trong quá trình đọc hiểu để từ đó áp dụng vào xây dựng một số kỹ thuật dạy môn đọc hiểu tiếng Việt cho người nước ngoài.

Cũng với mong muốn xây dựng và phát triển kỹ năng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, PGS., TS. Vũ Thị Thanh Hương còn có bài Dạy ngữ pháp theo cách tiếp cận giao tiếp, trình bày cách hiểu về cách tiếp cận giao tiếp trong dạy tiếng, về vai trò của ngữ pháp trong dạy tiếng, đồng thời nêu ra một số đề xuất bước đầu về kỹ thuật dạy ngữ pháp trong lớp học tiếng theo phương pháp giao tiếp.

Trong bài Tổng quan về phương pháp giảng dạy ngoại ngữ và sơ lược tình hình giảng dạy ngoại ngữ tại Việt Nam, TS. Trần Thị Lan chú trọng phân tích ưu điểm và nhược điểm của các phương pháp giảng dạy ngoại ngữ, bao gồm: 1) phương pháp dịch - ngữ pháp, 2) phương pháp trực tiếp, 3) phương pháp đọc hiểu, 4) phương pháp nghe nói khẩu ngữ, 5) phương pháp tình huống, 6) phương pháp học tiếng theo cộng đồng (học tư vấn), 7) phương pháp Lozanov - học tiếng thư giãn, 8) lối im lặng, 9) phương pháp hoàn toàn bằng hành động, và 10) phương pháp giao tiếp. Nhìn chung, không một phương pháp nào là tối ưu cho mọi trường hợp. Giáo viên cần có khả năng lựa chọn, tổng hợp và khai thác để sử dụng hài hoà các phương pháp sao cho phù hợp với đối tượng giảng dạy.

Trong cuốn sách này, TS. Nguyễn Huy Cẩn còn có nhiều đóng góp nghiên cứu khác. Bài Rối nhiễu ngôn ngữ và chậm phát triển ngôn ngữ bước đầu đề cập đến một số phương diện nghiên cứu về bệnh lý ngôn ngữ (rối loạn phát âm, rối loạn ngôn ngữ tiếp thu, rối loạn ngôn ngữ thể hiện) và sự chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ em. Bài Mấy suy nghĩ về sự tiếp thu (thụ đắc) ngôn ngữ và phương pháp dạy tiếng mẹ đẻ cho học sinh đề cập đến một số vấn đề về cơ sở tâm lý - ngôn ngữ học của sự tiếp thu (thụ đắc) tiếng mẹ đẻ của trẻ em dựa trên những quan niệm của L. S. Vygotski và những người có quan điểm gần gũi với tác giả này (J. Piaget, D. Slobin…) và một số vấn đề có tính chung nhất đối với các phương pháp phát triển khả năng tiếng mẹ đẻ cho học sinh. Bài Dạy và học ngoại ngữ ở Việt Nam hiện nay: thực trạng và một số giải pháp nhấn mạnh, Nhà nước Việt Nam cần có một chính sách nhất quán và lâu dài đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo, trong đó bộ môn ngoại ngữ cần được đầu tư một cách thích đáng. Cần áp dụng các mô hình đào tạo giảng dạy ngoại ngữ tiên tiến của nước ngoài. Cần mở rộng các loại hình đào tạo và xã hội hoá một cách mạnh mẽ sự nghiệp giáo dục và đào tạo về ngoại ngữ. Mặt khác, cần phải phát triển bộ môn tiếng Việt ở mọi cấp học để giúp cho giáo viên, học sinh là người chủ của một thứ tiếng Việt hiện đại và trong sáng, đậm đà bản sắc dân tộc.

Bài Từ điển - Sách công cụ ứng dụng và lịch sử phát triển của PGS., TS. Nguyễn Trọng Báu tìm hiểu về sự xuất hiện của từ điển, công dụng của các loại từ điển, lịch sử phát triển của từ điển từ thời cổ đại, trung đại, đến thời Phục hưng với sự xuất hiện tên gọi bách khoa toàn thư và từ điển, là thời kỳ phát triển nở rộ các bộ bách khoa toàn thư đồ sộ, các bách khoa thư nhiều tập và những từ điển giá trị. Bài viết cũng đồng thời bàn về các loại hình từ điển, phân biệt loại hình từ điển với sách tra cứu - chỉ dẫn, và sơ lược đôi nét về các loại từ điển khái niệm: bách khoa toàn thư tổng hợp, bách khoa toàn thư chuyên ngành, bách khoa toàn thư chuyên đề, từ điển bách khoa, từ điển hỗn hợp bách khoa và ngôn ngữ.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc!

-Anh Duy-